De verkiezingswinst van Alternative für Deutschland (AfD) in Saksen-Anhalt leidt tot bezorgde reacties uit verschillende Europese landen. Franse en Poolse ministers spreken over een “zorgwekkend signaal” en een bredere “populistische golf”.
Maar waarom precies? En wat betekent het eigenlijk wanneer een politieke partij als populistisch wordt omschreven?
Die uitleg ontbreekt regelmatig in berichtgeving over partijen als de AfD, zoals recent bij RTLNieuws. Terwijl juist daar het verschil zit tussen een politieke kwalificatie en een inhoudelijke uitleg.
Niet alleen migratie
De zorgen over de AfD hebben niet alleen te maken met haar harde migratiestandpunten.
De partij wil een duidelijke koerswijziging op meerdere grote onderwerpen. Zo pleit de AfD voor permanente en strenge grenscontroles, het terugsturen van mensen zonder verblijfsrecht en verwerking van asielaanvragen buiten Duitsland. De partij gebruikt voor een deel van dit beleid het begrip remigratie. Volgens de eigen officiële definitie gaat het om rechtsstatelijke en wettelijke terugkeer van vreemdelingen die Duitsland moeten verlaten.
Daarnaast wil de partij de positie van Duitsland binnen Europa ingrijpend veranderen. In het verkiezingsprogramma staat onder meer dat de huidige Europese Unie te veel macht naar zich toe heeft getrokken. De AfD wil terug naar een veel lossere samenwerking tussen soevereine staten. Ook wil zij dat Duitsland het huidige eurosysteem verlaat en weer over een nationale munt kan beschikken.
Dat zijn standpunten die veel verder gaan dan alleen een strengere migratiepolitiek.
Ook Oekraïne en Rusland spelen een rol
Voor Oost-Europese landen zoals Polen speelt bovendien de buitenlandse politiek van de AfD mee.
De partij wil dat Oekraïne neutraal blijft en buiten zowel de NAVO als de Europese Unie blijft. Ook pleit zij voor herstel van normale economische betrekkingen met Rusland.
Voor landen die Rusland als directe veiligheidsdreiging beschouwen, kan zo’n koers daarom als problematisch of zelfs riskant worden gezien.
Dat helpt verklaren waarom juist Poolse politici scherp reageren op sterke verkiezingsresultaten van de AfD.
Waarom wordt de AfD ook ‘extreemrechts’ genoemd?
Hier is nuance belangrijk.
Niet iedere kiezer van de AfD is extremist en ook niet ieder standpunt van de partij is op zichzelf extremistisch. Zaken als strengere migratie, kritiek op de EU of minder steun aan Oekraïne zijn politieke standpunten waarover binnen een democratie discussie mogelijk is.
Tegelijkertijd gaat de kritiek op delen van de AfD verder dan alleen die standpunten.
De Duitse binnenlandse veiligheidsdienst in Saksen-Anhalt classificeert de regionale AfD-afdeling daar als een bewezen rechts-extremistische beweging. Volgens de dienst richten delen van de politieke boodschap zich tegen fundamentele beginselen van de Duitse democratische rechtsorde, waaronder menselijke waardigheid en het democratiebeginsel.
De dienst noemt onder meer een etnisch bepaalde opvatting van wie tot het Duitse volk behoort en uitingen van partijfunctionarissen over migranten.
Dat oordeel komt dus niet simpelweg voort uit het feit dat de partij rechts is of strengere grenzen wil.
Het is wel belangrijk om te vermelden dat dit het oordeel van een Duitse overheidsdienst is. De AfD bestrijdt dergelijke kwalificaties en stelt dat haar beleid binnen de democratische en grondwettelijke rechtsorde uitgevoerd moet worden.
Wat is populisme eigenlijk?
Ook het woord populisme wordt vaak gebruikt zonder uitleg.
In de politicologie wordt daarmee meestal een politieke manier van denken of communiceren bedoeld waarin twee groepen tegenover elkaar worden geplaatst:
het gewone volk tegenover een politieke, bestuurlijke of economische elite.
De gedachte is dat gevestigde instituties niet meer in het belang van het volk handelen en dat de populistische beweging zegt de daadwerkelijke volkswil te vertegenwoordigen.
Populisme is daardoor niet automatisch hetzelfde als extreemrechts.
Er bestaan ook linkse populistische bewegingen. En iemand die populistisch wordt genoemd, is niet automatisch antidemocratisch.
Waarom wordt de AfD populistisch genoemd?
De AfD gebruikt regelmatig precies zo’n tegenstelling.
De partij stelt bijvoorbeeld dat Duitse burgers de controle over belangrijke politieke keuzes zijn kwijtgeraakt aan Brussel, gevestigde partijen en bureaucratische instellingen. Partijleider Alice Weidel heeft de Europese Unie omschreven als een systeem dat zich van de belangen van burgers heeft losgemaakt.
Dat past bij het klassieke populistische frame:
het volk tegenover het establishment.
Het woord populist beschrijft in zo’n geval dus vooral een politieke stijl en wereldbeeld. Het betekent niet automatisch dat alle standpunten van een partij onjuist of extremistisch zijn.
Waarom maken andere politici zich dan concreet zorgen?
Wanneer Franse, Poolse of andere Europese politici zeggen dat zij zich zorgen maken over de groei van de AfD, kan dat verschillende redenen hebben.
Het gaat bijvoorbeeld om de positie van de partij tegenover de EU en euro, de koers tegenover Rusland en Oekraïne, het migratiebeleid en de zorgen van Duitse veiligheidsdiensten over extremistische stromingen binnen de partij.
Daartegenover staat dat aanhangers van de AfD juist stellen dat de partij onderwerpen bespreekbaar maakt die andere partijen jarenlang onvoldoende hebben aangepakt, zoals migratie, energieprijzen, Europese machtsoverdracht en onvrede over gevestigde politiek.
Beide kanten bestaan dus naast elkaar.
De term ‘zorgwekkend’ zegt op zichzelf weinig
Daar zit ook een journalistiek probleem.
Wanneer in een nieuwsbericht alleen staat dat politici een verkiezingsuitslag “zorgwekkend” vinden of spreken over een “populistische golf”, krijgt de lezer vooral hun oordeel te zien.
Zonder verdere uitleg blijft onduidelijk wat zij precies vrezen.
Een completer nieuwsbericht zou daarom onderscheid moeten maken tussen drie dingen:
- welke standpunten de AfD daadwerkelijk heeft;
- waarom tegenstanders die standpunten problematisch vinden;
- en welke kritiek of verdediging de AfD daar zelf tegenover zet.
Pas daarna kan de lezer zelf beoordelen of de zorgen terecht zijn.
Dat is uiteindelijk ook het belangrijkste verschil tussen duiden en alleen kwalificeren. Daarom is het belangrijk om altijd je eigen onderzoek te doen, bij verschillende bronnen.
